«

»

شهریور ۰۶ ۱۳۸۹

Print this نوشته

طرح خودکفایی تولید روغن‌نباتی، قربانی واردات بی‌رویه

سرانجام طرح خودکفایی تولید روغن نباتی و دانه های روغنی کشور با افزایش واردات بیش از ۹۰ درصدی روغن خام و دانه های روغنی متوقف شد. حدود ۱۲ سال قبل بود که مجلس شورای اسلامی در راستای خودکفایی کشور در تولید روغن نباتی و دانه های روغنی و برای کاهش وابستگی دولت به واردات این محصول، اقدام به تصویب طرحی کرد که قرار بود طی برنامه ای ۱۰ ساله از طریق طرح جامع خودکفایی تولید دانه های روغنی به خصوص محصول کلزا، ایران به خودکفایی در تولید روغن نباتی برسد.این طرح بعد از گذراندن دوره ای خاموش بار دیگر در زمان وزیر سابق جهاد کشاورزی جان تازه ای گرفت. اسکندری وعده داده بود که تا پایان دوره تصدی خود (سال ۸۸) تولید دانه های روغنی به خودکفایی ۷۰ درصدی خواهد رسید. در حالی که آمارها نشان از آن دارد که این طرح تنها توانسته است تا مرز خودکفایی ۳۰ درصدی پیش برود. اکنون بیش از ۹۰ درصد روغن مورد نیاز کشور از طریق واردات تامین می شود و حال زمزمه های توقف طرح و عدم اختصاص ردیف بودجه برای آن، مهر شکست را به کارنامه ناتمام این طرح زده است.


سرانجام طرح های خودکفایی

http://files.tabnak.com/pics/201008/201008261455542849.jpgسال ۱۳۷۷، طرح خودکفایی تامین منابع روغن نباتی طی دوره ای ۱۰ ساله به تصویب رسید که در پایان دوره، کشور باید به تامین صد در صدی منابع روغن نباتی که همان دانه های روغنی هستند، می رسید. اما این طرح به دلیل مشکلاتی که در تخصیص اعتبارات داشت راه به جایی نبرد.به گزارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۸۲ طرح جامع توسعه سطح زیر کشت و تولید دانه های روغنی از سوی وزارت جهاد کشاورزی تهیه و به سازمان مدیریت و برنامه ریزی وقت تقدیم شد. بر اساس این طرح ظرف یک برنامه ۱۰ ساله تا سال ۱۳۹۳ سطح زیر کشت دانه های روغنی باید به ۷۵۰ هزار هکتار افزایش یابد و میزان تولید آن به ۱/۲ میلیون تن برسد. این طرح همانند طرح خودکفایی تامین منابع روغن نباتی گرفتار مشکلات اعتباری و عدم تامین امکانات شد و به نتیجه نرسید.در سال ۱۳۸۴ این اسکندری، وزیر جهاد کشاورزی دولت نهم بود که با اعلام این مطلب که طرح خودکفایی تولید دانه های روغنی راکه طی مدت ۷ سال بی نتیجه مانده است، ظرف ۴ سال به اتمام می رساند و خودکفایی کشور در تامین منابع روغن نباتی ( دانه های روغنی) را به ظرفیت ۷۵ درصدی ارتقا می دهد؛ این گفته بار دیگر روزنه های امید را به سوی خودکفایی کشور باز کرد.

در این راستا طرح خودکفایی تولید دانه های روغنی در سال ۸۴ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، اما این طرح نیز پس از چندی به سرنوشت طرح های قبلی دچار شد و اکنون که ۵ سال از زمان تصویب آن می گذرد، نه تنها هیچ نشانه ای از خودکفایی آشکار نیست بلکه، میزان وابستگی کشور به واردات روغن خام، دانه های روغنی و کنجاله افزایش چشمگیری داشته و تنها توان تولید ۸ درصد از روغن موردنیاز خود را داریم.


آمارها چه می گویند

دانه های روغنی از محصولات باارزش بخش کشاورزی به شمار می رود که به عنوان ماده اولیه صنایع روغن کشی و تامین کننده نیازهای چربی، پروتئینی و ویتامین در حیات موجودات زنده نقش اساسی ایفا می کند.دانه های روغنی به عنوان گیاهان صنعتی به دلیل کاربردهای فراوان در تغذیه انسان، کنجاله آن در تغذیه دام و طیور و مصارف متعدد دیگر از جایگاه ویژه ای برخوردار است.این گزارش به استناد آمار وزارت جهاد کشاورزی حاکی است دستیابی به خودکفایی در تامین روغن موردنیاز کشور با توسعه کشت دانه های روغنی از جمله کلزا با ۴۰ تا ۴۵ درصد، سویا ۱۸ تا ۲۴ درصد، آفتابگردان ۴۵ درصد، گلرنگ ۲۷ تا ۳۵ درصد، کنجد ۵۰ درصد و بادام زمینی با ۴۵ تا ۵۰ درصد روغن امکان پذیر است که کلزا به عنوان محصولی محوری در طرح خودکفایی تولید دانه های روغنی مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس آمارها طی سال زراعی ۸۷-۸۶ سطح زیر کشت کلزا در کشور ۱۳۷ هزار هکتار برآورد شده که تولید آن به حدود ۲۶۴ هزار تن رسیده است. این محصول با سهم ۱۳/۲۶ درصدی در سطح برداشت در میان محصولات صنعتی، رتبه اول را به خود اختصاص داده است، اما در میزان تولید محصول در جایگاه مطلوبی قرار ندارد.

به نوشته روزنامه «پول» طی سال های ۸۰ تا ۸۳ بالغ بر ۳ میلیون و ۵۴۰ هزار تن روغن نباتی وارد کشور شده است. بین سال های ۸۴ تا ۸۷ نیز بالغ بر ۴ میلیون و ۵۰۲ هزار تن واردات داشته ایم که نسبت به سال قبل با رشد ۲۷ درصدی مواجه بوده است.

میزان واردات روغن خام و دانه روغنی از سال ۸۷، یک میلیون و ۲۱ هزار تن با ۱۵ درصد افزایش نسبت به سال ۸۶، به رشد ۲۲ درصدی در سال ۸۸ معادل دو میلیون و ۲۷۸ هزار تن رسیده است. میزان روغن کشی از انواع دانه های روغنی در کارخانه ها در سال ۸۸ به مرز یک میلیون و ۲۶۲ هزار تن رسیده است که نسبت به سال ۸۷ با ۷ درصد کاهش مواجه بوده است.

از سویی دیگر ظرفیت کارخانه های روغن کشی از سال ۸۶ تا ۸۸ با کاهش ۴۰ درصدی مواجه شده و تعداد کارخانه ها از ۲۹ به ۲۵ واحد کاهش یافته است.

قیمت خرید تضمینی کلزا نیز از افزایش ۴۰۰ تومان به ۶۲۰ تومان در سال ۸۷، تاکنون که در سال ۸۹ به سر می بریم همچنان ثابت مانده و افزایش نداشته است.

حال با وجود شرایط حاکم در تولید دانه های روغنی باید دید چرا سیر نزولی چرخ ماشین خودکفایی را به عقب رانده و آیا می توان به خودکفایی در تولید دانه های روغنی و روغن نباتی تا پایان برنامه پنجم توسعه رسید؟


دلایل کاهش سطح زیر کشت کلزا

در بررسی دلایل کاهش سطح زیرکشت کلزا و میزان تولید آن به چند مسئله بر می خوریم. یک موضوع به عدم تمایل کشاورزان برای کشت این محصول بر می گردد و دیگری عدم تمایل کارخانه داران برای خرید دانه های روغنی از کشاورزان؛ اما چه عواملی باعث شده تا کشاورزان و کارخانه داران از دانه روغنی کلزا استقبال نکنند؟اسماعیلی فر، مدیر تحقیقات شرکت توسعه و کشت دانه های روغنی در این باره می گوید: یکی از دلایل عدم استقبال کشاورزان، کاهش کیفی نهاده های کشاورزی برای کشت کلزا است، یعنی کود، سم و بذر به عنوان نهاده های اصلی تولید از کیفیتی نامناسب برخوردارند.از آن جایی که مدت زمان اشغال زمین برای کشت این محصول طولانی است، به نظر می رسد برای کشاورزان چندان اقتصادی و مقرون به صرفه نباشد، زیرا با توجه به هزینه نهاده ها برای نگه داری، کاشت، داشت و برداشت و از سوی دیگر قیمت تضمینی ثابت آن ها نمی توانند زمین زراعی رابه مدت طولانی زیر کشت کلزا ببرند.

از دیگر دلایل آن می توان به سیستم خدماتی اشاره کرد. چند سال پیش تمام خدمات به صورت یکپارچه اعم از تحویل نهاده به کشاورز به خصوص بذر، عقد قرارداد با کشاورزان و ارائه توصیه های فنی در طی توسعه تولید توسط کارشناسان و متخصصان و خرید تضمینی محصول، توسط شرکت توسعه کشت ارائه می شد و این اعتماد را به کشاورزان می داد که در پایان فصل زراعی نگران فروش محصولاتشان نباشند. اما مدتی است که همه این خدمات یکپارچه، شکسته شده است. کود از یک نهاد، بذر از نهادی دیگر و سم از جایی دیگر تحویل کشاورز می شود. نظارت های فنی توسط کارشناسان سازمان به صورت نیروهای پراکنده صورت می گیرد. خرید تضمینی هم اکنون بر عهده تعاون روستایی است که در دو سال اخیر وجه خرید کلزا پرداخت نشده است از همین رو از رغبت کشاورزان نسبت به کشت کلزا در سال زراعی آینده می کاهد.

وی همچنین ثابت ماندن قیمت خرید تضمینی محصول کلزا طی ۲ سال اخیر را یکی دیگر از دلایل عدم استقبال کشاورزان ذکر کرد.

در ادامه سیدمجید موسوی، کارشناس مسئول طرح و برنامه ریزی معاونت بهبود تولیدات گیاهی وزارت جهاد کشاورزی به بررسی دلایل عدم استقبال کارخانه داران در خرید محصول کلزا از کشاورزان می پردازد.

او ابتدا به مشکل نحوه بستن قرارداد میان کارخانه داران و دولت اشاره می کند: قراردادی که بین دولت و کارخانه دار تنظیم می شود، کارخانه دار را ملزم می کند تا دانه روغنی را از کشاورز بگیرد، آن را به درصد مشخصی از روغن خام تبدیل کند و در پایان این کنجاله ( تفاله های دانه روغنی) است که به عنوان سود برای کارخانه دار می ماند.

حلقه آخر این چرخه، دامداران هستند که این سود را به کارخانه دار می رسانند. اما خریداری نشدن کنجاله های داخلی از کارخانه داران به علت واردات بی رویه کنجاله از خارج که با قیمت ارزان تری عرضه می شود، سبب شده کنجاله روی دست کارخانه داران بماند و باعث ضرر رساندن به اقتصاد کارخانجات شود لذا کارخانه داران هم، تمایلی به خرید دانه روغنی داخلی از کشاورزان ندارند.

اسماعیلی فر، مدیر تحقیقات شرکت توسعه و کشت دانه های روغنی از دیگر دلایل عدم رغبت کارخانه داران نسبت به خرید دانه روغنی داخلی، به کاهش کیفیت دانه داخلی در مقایسه با دانه خارجی اشاره می کند و می گوید: بی کیفیتی دانه داخلی در مقایسه با نوع خارجی آن علاوه بر آن که درصد روغن آن از کیفیت مطلوبی برخوردار نیست، قیمت آن نیز گران تر است. قیمت جهانی دانه های روغنی حدود ۴۱۰ تا ۴۵۵ تومان و نرخ خرید تضمینی در ایران حدود ۶۲۰ تومان است.

طی ۲ سال گذشته با جهش ناگهانی در قیمت خرید تضمینی و کاهش قیمت های جهانی و از طرفی با توجه به سیاست دولت برای یارانه ها، با افزایش قیمت محصول داخلی در مقایسه با دانه خارجی بوده ایم و از این رو باعث شده است تا کارخانه داران از دانه روغنی وارداتی استفاده کنند.

اما جهانسوز، معاون تولیدات گیاهی وزیر جهاد کشاورزی نظر دیگری دارد. به اعتقاد او این ادعا که کشاورزان از کشت کلزا استقبال نمی کنند، به راحتی اثبات شدنی نیست. چرا که اکنون کشاورزان کلزا را به عنوان کشت جایگزین بعضی از محصولات صنعتی پذیرفته اند. علاوه بر آن از این گیاه به عنوان کشت میان کشتی بهره می برند. به این منظور که از کلزا در مواقع استراحت زمین زراعی برای آماده سازی میان ۲ فصل زراعی، در این زمین ها، کلزا کشت و باعث افزایش سطح زیر کشت آن می شود.

او تاکید می کند کلزا نه تنها رقیب کشت های دیگر نیست بلکه به استفاده از زیرساخت های تولید نیز کمک می کند. اما در سخنان جهانسوز نکته ای قابل توجه است. او به این نکته اشاره نکرده است که در اصل اراضی کشاورزی که به عنوان میان کشتی مورد استفاده قرار می گیرند، اراضی آیشی هستند. در نتیجه به علت عدم تقویت زمین ها، برداشت محصول از بقیه زمین ها کمتر است. به عنوان مثال اگر زمینی باید هزار تن محصول بدهد در این شرایط تنها ۸۰۰ تن محصول خواهد داشت.

با آن که دولت معتقد است کشت میان کشتی کلزا برای کشاورزان بهتر بوده و سودآورتر است، اغلب کشاورزان معتقدند که این نوع کاشت باعث از میان رفتن توان زمین می شود، فرصت کاشت در فصل جدید زراعی را از دست می دهد و ضرر بیشتری متوجه کشاورزان می کند.


چرا کشت کلزا توسعه نیافته است

کلزا در میان محصولات صنعتی رتبه اول سطح برداشت را دارا بوده است اما در تولید محصول رتبه ای بر اساس آمارهای وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی ۸۷-۸۶ به خود اختصاص نداده است.با توجه به آمارهای چند سال اخیر که با کاهش سطح زیر کشت و تولید کلزا رو به رو بوده ایم و با تکیه بر تاکید مرکز پژوهش های مجلس به اهمیت خودکفایی کشور در تولید روغن نباتی، این سوال مطرح می شود که چرا تولید کلزا به عنوان محصول استراتژیک تامین منابع روغن نباتی توسعه نیافته است؟سیدمجید موسوی، مسئول طرح و برنامه ریزی معاونت بهبود تولیدات گیاهی وزارت کشاورزی معتقد است عدم توسعه کشت کلزا در سال های اخیر به عوامل زیر بستگی دارد: در حال حاضر کشت استراتژیک کشور گندم است و در سطح برنامه ریزی کلان کشاورزی کشور، کشت صنعتی در ردیف دوم قرار دارد. پس از آن جایی که نگاه دولت، نگاه به محصول گندم، جو، برنج و غلات است و در صدد رسیدن به خودکفایی در محصول گندم بوده است، از توجه ویژه به این بخش غفلت کرده است.

این غفلت دولت منجر به افزایش واردات بی رویه روغن خام، دانه روغنی و کنجاله از خارج به خصوص کشور قزاقستان شد. از طرفی دیگر طبق گزارش های ارائه شده ۱۰ درصد کنجاله های وارداتی هم دچار کپک زدگی هستند. اما از آن جایی که با قیمت ارزان تری نسبت به کنجاله داخلی عرضه می شوند از استقبال بیشتر دامداران هم برخوردارند.

وی ادامه می دهد: از سوی دیگر در بودجه ۵ سال اخیر، با آن که اسکندری، وزیر سابق جهاد کشاورزی ردیف اعتباری برای افزایش قیمت تضمینی کلزا اختصاص داده بود، اما این امر محقق نشد و رقم آن طی ۲ سال ثابت ماند. همچنین نبود تکنولوژی و زیرساخت تبدیل دانه روغنی به روغن و کنجاله، کشت کلزا در زمین های آیشی، نداشتن تولید ارقام جهانی واریته های داخلی و کمیت کارخانه های تولید روغن از موانع کشت کلزا در کشور هستند.


بررسی علل بی توجهی به صنعت کشت کلزا

با آن که همه شواهد از بی توجهی به این بخش خبر می دهد، اما معاون تولیدات گیاهی وزارت جهاد کشاورزی نظر دیگری دارد.جهانسوز می گوید: دولت به قدر کافی در این زمینه سرمایه گذاری کرده و توجه داشته است. وی توضیح می دهد از آن جایی که قیمت های جهانی افزایش و کاهش داشته است، اما ما قیمت تضمینی در ایران را ثابت نگه داشته ایم. چون اتفاقی در بحث تولید کشور نیفتاده است، ما قیمت ها را ثابت نگه داشته ایم تا دیگر عوامل تولید را ثابت ببینیم.سخنان جهانسوز این سوال را به وجود می آورد: تغییر قیمت های جهانی برای همه محصولات تاثیر یکسان دارد. این شرایط برای گندم هم یکسان است. اما ما در ایران برخلاف محصول کلزا، هر ساله شاهد افزایش قیمت تضمینی گندم متناسب با قیمت های جهانی هستیم.

از سوی دیگر برای مقابله با واردات بیش از ۹۰ درصدی روغن از خارج و در جهت حمایت از تولید داخلی باید قیمت ها را متناسب با قیمت جهانی تغییر دهیم. بنابراین نوسانات جهانی باید در داخل هم نمود پیدا کند. این در حالی است که دولت با ثابت نگه داشتن قیمت تضمینی کلزا راه را به سوی واردات بیشتر باز کرده و صدمه بیشتری به تولید کننده داخلی زده است.

اسماعیلی فر، مدیر تحقیقات شرکت توسعه و کشت دانه های روغنی با اعلام این که طرح خودکفایی تولید دانه های روغنی متوقف شده است و ردیف اعتباری خاصی برای آن در نظر گرفته نمی شود، دلایل بی توجهی دولت به توسعه کشت کلزا را این گونه توضیح می دهد: تلقی مسئولان این است که اگر بخواهیم سطح زیر کشت کلزا را افزایش دهیم، باید سطح زیر کشت گندم را کاهش دهیم. یعنی چیزی حدود ۱۰ درصد از سطح زیر کشت گندم باید به کلزا اختصاص پیدا کند. از آن جایی که گندم محصول استراتژیک کشور است، حاضر به این کار نمی شوند. اما این تلقی اشتباه است. طبق تحقیقات انجام شده، کاشت کلزا در تناوب گندم علاوه بر افزایش عملکرد گندم در واحد سطح منجر به افزایش ۲۰ درصدی عملکرد آن می شود، متاسفانه به علت این تلقی نادرست طرح خودکفایی تولید دانه های روغنی کشور قربانی طرح خودکفایی گندم شده است.

آن چه از شواهد پیداست ناموفق بودن طرح های ۱۲ ساله برای رسیدن به خودکفایی در تولید روغن نباتی، ناخودآگاه سرنوشت کارخانجات پنبه پاک کنی را به یاد می آورد که شرایط موجود راه صنعت روغن کشی کشور را در همان مسیر گشوده است.

منبع: روزنامه خراسان به نقل از : http://www.tabnak.com/nbody.php?id=64257

درباره‌ی نویسنده

admin

Permanent link to this article: http://www.ordc.ir/?p=161

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


× چهار = شانزده